Dylemat własny "Tajemnica Zosi"

Pracujesz jako psycholog seksuolog w prywatnej poradni psychologicznej. Na wizycie pojawia się pacjentka, Zosia ma 32 lata. Jest zestresowana i podczas pierwszej wizyty w wymijający sposób odpowiada na pytania o cel wizyty. Udaje Ci się uzyskać od niej odpowiedź. Zosia przychodzi do Ciebie, ponieważ ma poczucie nienormalności i nie akceptuje swojej seksualności. Pacjentka twierdzi, że jest pedofilem. Zauważyła to u siebie już w okresie dojrzewania; przez całe swoje życie najsilniejszy pociąg seksualny odczuwa do dzieci, które nie wstąpiły jeszcze w okres dojrzewania. Pacjentka zapewnia Cię, że tylko raz w życiu dotknęła dziecka w sposób niestosowny i zdarzyło się to cztery lata temu. Opisała, że 8-letnia dziewczynka była córką jej dawnych sąsiadów, którzy zostawili ją pod jej opieką. Zosia jest wyraźnie zawstydzona opowiadając o tej sytuacji, z jej słów wynika, że odczuwa poczucie winy oraz wstyd, mówiąc o tamtym dniu. Z tego co relacjonuje, pod pretekstem zabawy, rozebrała dziewczynkę, dotykała jej miejsc intymnych oraz pobudzała dziewczynkę seksualnie. Zosia mówi, że dziewczynka wtedy nie płakała, nie wyrywała się, nie odczuwała bólu, więc z tego powodu kontynuowała czynność przez jeszcze kilka minut, gdyż nie myślała, że sprawia dziewczynce krzywdę. Jest świadoma niewłaściwości i nielegalności tamtego swojego zachowania, ale jednocześnie przyznaje, że mimo wszystko było to dla niej doświadczenie również przyjemne. Negatywne odczucia i wyrzuty sumienia pojawiły się dopiero po fakcie, kiedy uświadomiła sobie co tak naprawdę zrobiła.
Zosia twierdzi, że od tamtego dnia dobrowolnie nie współżyje seksualnie z nikim oraz, że zdarza się jej oglądać pornografię z udziałem dzieci. Po dłuższej rozmowie okazuje się jednak, że to co opisuje jako “pornografia z udziałem dzieci” to zdjęcia nagich dzieci z plaży, wrzucane na media społecznościowe przez rodziców. Zosia nie zdobywa tych materiałów z nielegalnych źródeł, tylko ogólnodostępnych. Nie jest to pornografia, a erotyka z udziałem dzieci - czyli materiał (dowolny) o tematyce dziecięcej, który jest wykorzystywany w celach seksualnych, a posiadanie erotyki dziecięcej nie jest nielegalne.
Zosia boi się kary w wyniku tego, że ktoś ją przyłapie, zgłosi na policję. Nie chce trafić do więzienia. Wie, że we więzieniu, z wyrokiem za pedofilię, jej zdrowie i życie będzie zagrożone. Utrzymuje, że jedynie dotykała 8-latki i nie sprawiła dziewczynce bólu.
Zosia nienawidzi siebie za to, kim jest. Jako seksuolog, wahasz się, czy nie powinieneś zgłosić przekazanych Ci informacji na policję, ponieważ wiesz, że seksualne wykorzystanie małoletniego jest nielegalne, ale Twój jedyny dowód to tylko deklaracja samej Zosi. Nie masz innych przesłanek do tego, by podejrzewać, że pacjentka złamała prawo.

Na czym polega dylemat?

Problem ma silne zabarwienie moralne. Z jednej strony, psycholog seksuolog chce i ma kompetencje, by poprowadzić terapię takiej kobiety. Chociaż pedofilii nie da się wyleczyć, to odpowiednia terapia może pomóc kontrolować myśli o takiej treści, zmniejszyć ryzyko dopuszczenia się nielegalnych czynności wobec małoletnich oraz pomoże pogodzić się z tym aspektem (pedofil, który czuje do siebie obrzydzenie może np. popełnić samobójstwo w konsekwencji odczuwanej do siebie nienawiści). W wyniku interwencji Zosia ma szansę funkcjonować w społeczeństwie i poczuć się normalnie, zaakceptować swoją seksualność (a te problemy wymieniła jako przyczynę swojej wizyty).

Z drugiej strony, pedofilia jest tematem kontrowersyjnym. Krzywdzenie i wykorzystywanie dzieci jest jednoznacznie potępiane przez ludzi ze wszystkich krajów rozwiniętych.

Dylemat polega więc na wybraniu tego, co powinien zrobić psycholog. Zadbać o dobro pacjentki czy społeczeństwa?

Czyje i jakie dobro/wartości/interesy są tu zagrożone oraz czym są zagrożone?

Zagrożone zgłoszeniem na policję (z art. 200 oraz 202 KK) jest dobro/interesy pacjentki:

Gdy zgłosisz Zosię na policję, z pewnością straci zaufanie do zawodu psychologa. Poczuje się zdradzona, gdyż przyszła do Ciebie ufając, że jej pomożesz. Jeśli zostanie skazana za dopuszczenie się innej czynności seksualnej wobec małoletniej, to we więzieniu zagrożone jest jej zdrowie oraz życie ze względu na panujące we więzieniu “zasady”. Richard Huckle (pedofil i morderca) został zabity we więzieniu. Bijan Ebrahimi robił kiedyś zdjęcia nastolatków-wandali niszczących jego własność, żeby zgłosić to na policję, ale nie zdążył - został spalony przez sąsiadów, którzy pomyśleli, że jest pedofilem. Takich przypadków jest bardzo wiele na całym świecie, ludzie tylko słysząc słowo “pedofil” lub mając nawet nikłe podejrzenia o takim zabarwieniu, potrafią zareagować bardzo szybko, brutalnie, agresywnie. Nie dając nikomu szansy na wyjaśnienie, mogą torturować, znęcać się lub nawet zabić swojego znajomego czy sąsiada, jeśli uznają za pedofila mimo braku jakichkolwiek dowodów winy. Dlatego można podejrzewać, że gdyby ktokolwiek - czy to na wolności, czy potencjalnie we więzieniu - dowiedział się o Zosi, istnieje duże ryzyko, że ktoś dopuści się ataku na jej zdrowie lub życie.

Zagrożone jest dobro społeczeństwa/dzieci w otoczeniu Zosi:

Zosia skrzywdziła już przynajmniej jedno dziecko w niedawnej przeszłości - a przynajmniej tak deklaruje. Choć opisuje to jako doświadczenie, które nie było bolesne dla dziecka, wiesz, że nie ma to żadnego znaczenia, gdyż psychika dziecka mogła zostać nieodwracalnie skrzywdzona. Nie masz również pewności co do tego, czy erotyka z udziałem dzieci, z której korzystała, rzeczywiście znaleziona była w mediach społecznościowych, czy też są to materiały, które Zosia zdobyła sama (być może nakłaniając do tego dzieci ze swojego otoczenia). Mogą to również być o wiele bardziej brutalne, traumatyczne dla dzieci materiały, niż to co przedstawiła jako “zdjęcia z wakacji”. Ze względu na przeszłość Zosi, istnieje ryzyko, że w przyszłości dopuści się czynności seksualnych wobec małoletnich ponownie. Może też być tak, że terapia Zosi zostanie poprowadzona z takim sukcesem, że pacjentka nie tylko zaakceptuje swoją seksualność (co jest jednym z celów terapii), ale uzna, że nie jest to żadne zaburzenie, pogodzi się ze swoją pedofilią na tyle, że uzna ją za normalny i zdrowy przejaw seksualności i zacznie krzywdzić inne dzieci - tym razem bez wstydu i wyrzutów sumienia. Nie masz pewności jak Zosia odbierze terapię i jak to na nią wpłynie.

Jakim rozwiązaniem przypuszczalnie zainteresowane są strony?

Zosia: chce uczestniczyć w terapii, nie chce by jej sprawa stała się znana komukolwiek. Nie chce, by jej zaburzenie seksualne zostało zgłoszone na policję, obawia się odbycia kary we więzieniu. Nie panuje nad tym, na kogo skierowany jest jej popęd seksualny, ale jest przekonana, że jest w stanie kontrolować swoje zachowanie.

Otoczenie Zosi/dzieci w sąsiedztwie: na pewno w otoczeniu Zosi pojawiłby się strach wśród rodziców małoletnich. Nie czuliby się bezpiecznie ze świadomością tego, kim jest, byliby skłonni zgłosić sprawę Zosi, żeby odpowiedziała za wykorzystanie seksualne małoletniej. Chcieliby wszczęcia postępowania, by sprawdzić, czy więcej dzieci (wliczając w to ich własne potomstwo) nie zostało przez nią skrzywdzone.

Czy przy zawiadomieniu policji o możliwości popełnienia przestępstwa przez Zosię da się zastosować (dowolny) Kodeks Etyki Zawodowej? Czy jest w decyzję uwikłane prawo?

Prawo ma zawsze charakter nadrzędny w stosunku do Kodeksów Etyki Zawodowej i zawarte w nim normy, nie powinny stać w sprzeczności z prawem. Gdy pojawia się kwestia konfliktu między prawem karnym, a Kodeksem Etyki Zawodowej, należy rozważyć dokładnie różne aspekty samej sytuacji i gdzie są one opisane prawnie i czy jest w nią uwikłana tajemnica zawodowa.

Po pierwsze, należy przyjrzeć się dokładniej co mówi art. 73 Kodeksu Wykroczeń:
[Niezawiadomienie o niebezpieczeństwie]
"Kto wbrew swemu obowiązkowi nie zawiadamia odpowiedniego organu lub osoby o wiadomym mu niebezpieczeństwie grożącym życiu lub zdrowiu człowieka albo mieniu w znacznych rozmiarach, podlega karze aresztu albo grzywny.”
Kodeks Wykroczeń nie nakazuje więc ujawnienia informacji o takim czynie, jak ten popełniony przez Zosię w przeszłości.

Jednak przechodząc dalej, do prawa karnego, uzyskujemy inny obraz sytuacji, która trafniej opisuje dylemat co do postąpienia wobec Zosi, gdyż da się tu zauważyć na kim leży obowiązek zawiadamiania.

art. 304 § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego
“§ 1. Każdy, dowiedziawszy się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu, ma społeczny obowiązek zawiadomić o tym prokuratora lub Policję.”
oraz:
art.  200 Kodeksu Karnego
§  1. Kto obcuje płciowo z małoletnim poniżej lat 15 lub dopuszcza się wobec takiej osoby innej czynności seksualnej lub doprowadza ją do poddania się takim czynnościom albo do ich wykonania, podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12.”
art. 202 Kodeksu Karnego:
“§  4a. Kto przechowuje, posiada lub uzyskuje dostęp do treści pornograficznych z udziałem małoletniego, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.
§  4b. Kto produkuje, rozpowszechnia, prezentuje, przechowuje lub posiada treści pornograficzne przedstawiające wytworzony albo przetworzony wizerunek małoletniego uczestniczącego w czynności seksualnej podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.”

Przestępstwa wymienione w art. 200 i 202 są ściganymi z urzędu, a więc każdy (w tym psycholog) ma społeczny obowiązek powiadomienia o nich Policji lub Prokuratury za art. 304 KK. Tu jednak dochodzi kolejna informacja istotna dla sprawy. Jest to obowiązek społeczny, nie karny. Co za tym idzie, za niedopełnienie tego obowiązku nie grożą konsekwencje prawnokarne, o ile nie pracuje się w instytucji państwowej.

Jeśli istnieje podejrzenie popełnienia przestępstwa, to sąd lub prokurator może zwolnić z obowiązku dochowania tajemnicy osoby nią objęte. Jednak Kodeks Etyki informuje, że wymogiem jest, by w sytuacji podjęcia decyzji o złamaniu tajemnicy zawodowej należy koniecznie poinformować przynajmniej Klienta. Złamanie tajemnicy bez jego wiedzy, jest nieetyczne, choć legalne.

Co jednak następuje dalej:

Psycholog nie może być świadkiem w sądzie
Bezwzględny zakaz dowodowy: (Art.. 52 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego)
“Nie wolno przesłuchiwać osób, obowiązanych do zachowania tajemnicy.. …jako świadków na okoliczność przyznania się osoby z zaburzeniami psychicznymi do popełnienia czynu zabronionego pod groźba kary.”

Pedofilia jest zaburzeniem psychicznym należącym do grupy zaburzeń preferencji seksualnych.
Art.. 199 kpk "Złożone wobec biegłego oświadczenia oskarżonego dotyczące zarzucanego mu czynu nie mogą stanowić dowodu."

Poza tym, możesz się zastanawiać, czy w ogóle masz prawo złamać tajemnicę zawodową tylko na podstawie samej deklaracji pacjentki bez jakichkolwiek innych dowodów. Kodeks karny informuje bowiem, że:
Art.  266.  [Ujawnianie informacji w związku z wykonywaną funkcją]
“§  1. Kto, wbrew przepisom ustawy lub przyjętemu na siebie zobowiązaniu, ujawnia lub wykorzystuje informację, z którą zapoznał się w związku z pełnioną funkcją, wykonywaną pracą, działalnością publiczną, społeczną, gospodarczą lub naukową, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.”

Jedynie prokurator lub sąd mogą zwolnić psychologa z tajemnicy zawodowej. To wcale jednak nie oznacza, że psycholog musi ubiegać się o zwolnienie z tajemnicy, żeby zgłosić podejrzenie o popełnieniu przestępstwa - nie na nim jest teraz ciężar podejmowania tej decyzji, gdy spojrzeć na problem z tej strony.

Kodeks Etyczny Psychologa PTP  w wersji z 02.12.2018 r. traktuje o innych aspektach ważnych dla podjęcia decyzji:

Artykuł 7. Odpowiedzialność

“7.1. Psycholog jest świadomy szczególnej odpowiedzialności, wynikającej ze specyfiki wykonywanego zawodu. Jest to odpowiedzialność przede wszystkim wobec odbiorców, ale również wobec społeczeństwa i wobec środowiska zawodowego.
7.2. Psycholog uznaje, że jego działania wobec osoby mogą mieć wpływ na jej otoczenie; stara się przewidzieć zarówno krótko- jak i długofalowe skutki swoich działań i przyjmuje za nie odpowiedzialność. Psycholog dba o to, aby jego działania nie podważały zaufania społecznego do psychologii i psychologów. Jest świadomy wysokich wymagań społecznych dotyczących przedstawicieli zawodów zaufania publicznego.”

Podejmując decyzję w sprawie Zosi można też wziąć pod uwagę Kodeks Etyczny PTTPB:
“Uchylenie tajemnicy jest dopuszczalne tylko w przypadku ochrony dobra wyższego: np. o ile istnieje domniemanie poważnego zagrożenia zdrowia lub życia pacjenta oraz innych osób.Tajemnica może być wówczas uchylona tylko wobec osób lub instytucji do tego właściwych.”

Występują tu sprzeczności między Kodeksem Etycznym Psychologa oraz Kodeksem Etycznym PTTPB - które nakazują kierowanie się dobrem pacjenta i dochowywanie tajemnicy - a prawem karnym, które stwierdza, że zachowania Zosi są karalne, a Ty masz społeczny obowiązek zareagowania na nie. Możesz reagować w sposób jak najbardziej zgodny z kodeksami zawodowymi oraz kodeksem karnym. Przykładowo, możesz najpierw poinformować pacjentkę o sytuacji, poprosić sąd lub prokuraturę o zwolnienie z tajemnicy i złożyć zawiadomienia na policji dopiero wtedy. Nadal jednak w pewien sposób możesz tym zachowaniem naruszyć dobro pacjentki oraz zaufanie, jakim Cię obdarzyła. Można również stwierdzić, że występują sprzeczności wewnątrz samego KEP. Szczególnie między Artykułem 5 i 10 (chroniącymi pacjenta, dbającymi o jego godność i dobro) a Artykułem 7 - odpowiedzialnością wobec społeczeństwa, dbaniem o dobre imię zawodu.

Możliwe działania i ich konsekwencje
 

1. Zgłoszenie na policję podejrzenia o popełnieniu przez Zosię przestępstwa i złamanie zasady poufności. Psycholog może się zdecydować na to, by wydać pacjentkę w ręce policji, tak, że zostanie wszczęte śledztwo.

Konsekwencje krótkoterminowe: Pacjentka straci zaufanie do psychologów, nie będzie współpracować z policją, co może pogorszyć jej sytuację. Jeśli odmówi terapii swoich zaburzeń może dostać surowszy wyrok.

Konsekwencje długoterminowe: Zosia nie będzie współpracować z żadnym psychologiem. Może zginąć we więzieniu lub zostać skrzywdzona przez współwięźniarki. Jeśli przeżyje, to i tak jej doświadczenia oraz brak terapii mogą sprawić, że po wyjściu na wolność skrzywdzi jakieś dziecko (lub dzieci). Jej relacje z rodziną będą prawdopodobnie zniszczone. Będzie miała problemy ze znalezieniem pracy i ułożeniem sobie życia. Jednak w czasie jej pobytu we więzieniu można mieć pewność, że Zosia nie skrzywdzi żadnego dziecka.

2. Niezgłoszenie sprawy na policję oraz kontynuowanie terapii.

Konsekwencje krótkoterminowe: Zosia będzie uczęszczać na terapię, co może jej pomóc kontrolować swoje zachowania i nie dopuścić do skrzywdzenia dziecka.

Konsekwencje długoterminowe: Zosia będąc na wolności może kiedyś “nie oprzeć się” pokusie i ponownie dopuścić się czynu pedofilii. Psycholog w tej sytuacji jest również obarczony dużym ciężarem psychicznym, odpowiedzialnością, więc może odczuwać strach, że jeśli Zosia złamie prawo i dziecko zostanie skrzywdzone, będzie to wina jego błędnej oceny sytuacji.

3. Niezgłoszenie sprawy na policję oraz odmowa prowadzenia terapii Zosi, by uniknąć podjęcia decyzji i przerzucić odpowiedzialność na innego seksuologa.

Konsekwencje krótkoterminowe: Zosia może nie zdecydować się na wizytę u innego seksuologa. Psycholog może czuć w związku z tym pewną obawę, że zaniedbał zgłoszenie podejrzenia o popełnieniu przez nią przestępstwa.

Konsekwencje długoterminowe: Psycholog nie będzie odczuwać stresu, gdyż “to nie jego odpowiedzialność”, nieważne co zrobi Zosia. Zosia może skrzywdzić jakieś dziecko, gdyż jej pedofilia nie będzie przez nikogo nadzorowana i kontrolowana.


Zapraszam do dyskusji nad tym dylematem
Gabriela Pasik

Struktura prezentacji dylematu (przypomnienie)

 

Zalecana struktura propozycji własnego dylematu odniesiona do modelu podejmowania decyzji etycznych powinna być następująca (uaktualnienia na podstawie korespondencji z autorami dylematów własnych i z listy):

• intelektualne zdefiniowanie i własny krytyczny opis przypadku (uwzględniający zasadę realizmu) [Jeśli czytelnik ma sam podejmować decyzje w sprawie przedstawianego dylematu, to warto podać mu możliwie wiele informacji merytorycznych i kontekstowych, aby (subiektywnie) mógł to zrobić]
  
• zdefiniowanie/opisanie tego konkretnego problemu intelektualnie: jaka jest moralna intensywność problemu? czy znasz precedensowe rozwiązania? kim są strony? czyje i jakie dobro/wartości/interesy są tu zagrożone oraz czym są zagrożone? 
• krótki opis /definicja problemu? przed jakim wyborem stoi opisywany psycholog? jakich emocji moralnych doświadczają strony?
  
• zdefiniowanie/opisanie tego konkretnego problemu emocjonalnie: jakim rozwiązaniem przypuszczalnie zainteresowane są strony? co strony uważają za dobre? co Ty uważasz za dobre? dlaczego przypuszczalnie strona tego chce? jakie dobro przynosi jej preferowane rozwiązanie?
• czy da się tu zastosować (dowolny) Kodeks Etyki Zawodowej? jeśli tak, to jaki jego przepis; jeśli przepisy są sprzeczne, to na czym sprzeczność polega; ew. jak przepis zinterpretować? jeśli nie, to czy jest w decyzję uwikłane prawo? na czym polega sprzeczność wymagań kodeksowych i prawnych? jaki jest kontekst kulturowy, religijny itp. dylematu?
• określenie możliwych działań; określenie możliwych długo- i krótkookresowych konsekwencji potencjalnych działań
• W podsumowaniu: Wybrane optymalne działanie. Propozycja proceduralizacji (zasady ogólnej) .
  

Podsumowanie zamieszcza autor dylematu (jak zwykle za moim pośrednictwem) po zakończeniu dyskusji na blogu, ale nie później, niż 4 dni przed pierwszym terminem egzaminu kursowego, w postaci komentarza o następującej formalnej strukturze:

• spis osób biorących udział w dyskusji (to będzie podstawa doliczania im punktów)
• omówienie grup stanowisk i propozycji rozwiązań
• własna propozycja rozwiązania i jego uzasadnienie.
  

 

UWAGA: komentarz/podsumowanie może mieć tylko co najwyżej 4 096 znaków (ze spacjami)!

W poprzednich latach panowała w tej sprawie większa dowolność (post z 21.04.2017), co jednak nie odbiera poprzednim propozycjom waloru przykładu czy inspiracji.

lista dylematów do opracowania

 Szczegóły można znaleźć w poście "Lista dylematów 2018/2019" z 3 października 2018 roku oraz w poście "Sposób przygotowania własnego dylematu - wersja 2020" z 21 października 2020 roku. W tym ostatnim jest szczegółowa informacja o tym, jak powinna wyglądać propozycja (własna lub z listy) do opublikowania (wyciąłem ja i opublikowałem jako oddzielny post).

Tematy z tej listy są mniej lub bardziej obszerne; różnią się liczbą szczegółowych okoliczności, uprawdopodabniających ten przypadek i/lub określające warunki, które należy brać pod uwagę proponując rozwiązania.

Powtarzam aktualną listę dylematów do wyboru (będzie przeze mnie jeszcze sukcesywnie uzupełniana):

1. Prowadzisz przez kilka miesięcy terapię ucznia liceum. Kiedy przypadkiem twoja córka widzi wychodzącego od ciebie klienta, mówi do niego: „Widzimy się wieczorem”. Okazuje się, że jest to jej kolega ze szkoły, z którym pracują nad wspólnym projektem i właśnie na dziś się umówili.
2. W szpitalu, w którym pracujesz jako psycholog przyjęto regułę, że zgodnie z  art. 4a ustawy z dnia 7 stycznia 1993 roku  o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży usuwać się będzie ciążę jedynie po konsultacji psychologicznej, aby pomóc rozwiązać jej problemy i wydać bez zbędnej zwłoki opinię w tej sprawie. Jest to – zdaniem dyrekcji szpitala – zgodne z rozporządzeniami Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej w tej sprawie. Ponadto elementem procedury jest kontrola stanu zdrowia pacjentki z oceną jej stanu psychicznego przez jedną dobę po zabiegu i ewentualne udzielenie jej pomocy psychologicznej w przypadku „syndromu poaborcyjnego”. Jest to dla Ciebie sytuacja trudna zawodowo, bo nie czujesz się kompetentny. Ponadto jednorazowa rozmowa najczęściej nie jest wystarczająca, a na więcej spotkań nie ma czasu. Nie jesteś pewien, czy rozmowy takiej nie powinno się też prowadzić z mężem (partnerem) pacjentki. Masz też wątpliwości, czy taka rola nie obniży wizerunku i pozycji zawodu psychologa. Masz też wątpliwości, jaką masz przyjąć w czasie takiej konsultacji perspektywę: neutralnego psychologa, stronnika kobiety, czy też stronnika nienarodzonego dziecka. 
3. Jesteś psychologiem z 20-wieloletnim doświadczeniem. Raz w tygodniu przychodzi do Ciebie pacjent Piotr, który cierpi na schizofrenię paranoidalną. Piotr leczy się również farmakologicznie, ale sam zdecydował o tym, że chce również przychodzić na terapię, ponieważ uważa, że sama farmakoterapia mu nie pomaga. Obecnie znajduje się w fazie remisji. Nawroty choroby zdarzają się rzadko, ale kiedy one następują Piotr ma bardzo silne urojenia, staje się wtedy bardzo agresywny i niebezpieczny. Podczas ostatniego nawrotu, w obawie o własne życie, uciekła od niego żona z córką, jednak Piotr mówi, że ma już nową partnerkę, która nigdy nie dowie się o jego chorobie. Po pewnym czasie na jednej z uroczystości rodzinnych rozpoznajesz Piotra, on również rozpoznaje Ciebie, okazuje się, że jest on nowym partnerem Twojej bratanicy. [Żaneta Koczorowska]
4. Po zakończonej terapii psychoterapeuta prosi Cię, żebyś ocenił jego pracę na portalu dobrypsycholog.pl. Mówi, że nie oczekuje opinii pozytywnej, ale szczerej oceny jego pracy, bo to ważne dla niego i rozwoju jego kompetencji. Zastanawiasz się, czy to OK. Szukasz w kodeksie etyki zawodowej PTP, ale nie ma tam o tym mowy (w każdym razie wprost).
5. Ministerstwo zwróciło się do Ciebie z propozycją udziału w zespole konkursowym na stanowisko dyrektora generalnego Ministerstwa oraz przygotowania kilku testów psychologicznych, których wyniki mogą (Twoim zdaniem) pomóc w podjęciu decyzji. Doszedłeś do wniosku, że warto w tym celu wykorzystać Inwentarz Osobowości NEO-FFI, Kwestionariusz Temperamentu FCZKT i Kwestionariusz Osobowości Eysencka EPQ-R oraz Test Matryc Ravena dla zaawansowanych. Przy podpisywaniu umowy Ministerstwo waha się, czy umieścić tam punkt mówiący o tym, że nie będzie można udostępniać kandydatom i osobom trzecim arkuszy wykonania planowanych testów psychologicznych dla zapewnienia ochrony tajemnicy zawodowej. Prawnicy Ministerstwa mówią, że treść tego punktu jest oczywista i zawarta jest ona w innych przepisach i postanowieniach oraz że nie jest to informacja publiczna. Zastanawiasz się, czy wziąć udział w postępowaniu konkursowym, gdy nie będzie tego punktu w waszej umowie.
6. Jesteś psychologiem klinicznym z 12 letnim stażem; specjalizujesz się w terapii rodzin. Dzwoni do Ciebie Twój stryjeczny szwagier z prośbą, żeby przeprowadzić krótką rozmowę z jego 23-letnią córką, która ma depresję, bo rzucił  ją chłopak. Zgadzasz się i następnego dnia telefonuje do Ciebie jego córka, Joanna. Na zakończenie rozmowy proponujesz jej, żeby zwróciła się do psychologa i podjęła terapię. Ona mówi, że ma zaufanie do Ciebie i woli telefonować do Ciebie, jak będzie potrzeba. Jej  zdaniem inni psychologowie nie są w stanie zrozumieć jej problemów. Zastanawiasz się, co w tej sytuacji zrobić.
7. Pracujesz w Opiniodawczym Zespole Sądowych Specjalistów (dawniej RODK). Masz na zlecenie sądu wydać opinię o relacji ojca z dzieckiem. Zgodnie z przyjętymi w Zarządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 1 lutego 2016 r. standardami opinię taką wydać można po podstawie analizy akt sprawy, rozmowy, wywiadu, obserwacji i badania testowego. Oboje rodziców wyraziło zgodę na badania. Niestety, okazało się, że ojciec dziecka pracuje aktualnie w Irlandii i nie może przyjechać na badania. Zebrano wywiad na temat jego relacji z synem od matki i dziecka oraz dziadków, z którymi rodzina mieszka. Zastanawiasz się, czy można wydać opinię na podstawie dostępnego materiału i jakie to będzie miało konsekwencje.

8. Może ktoś zechciałby - na bazie poniższych linków - opisać (w komentarzu do tego posta) problem udziału psychologów z APA w torturowaniu więźniów? Trzeba by w tym celu streścić źródła (ze wskazaniem co jest z czego) oraz opisać własne stanowisko w tytułowej sprawie (w komentarzu). 

   https://firstlook.org/theintercept/2014/10/17/blowing-whistle-cia-torture-beyond-grave/
   http://harpers.org/blog/2014/10/the-apa-grapples-with-its-torture-demons-six-questions-for-nathaniel-raymond/
   http://communitypsychologyuk.ning.com/forum/topics/the-american-psychological-association-s-apa-role-in-supporting
   http://www.globalresearch.ca/new-evidence-links-cia-to-american-psychological-associations-war-on-terror-ethics/5408409
   https://www.humanrightsfirst.org/senate-report-cia-torture/james-mitchell-and-bruce-jessen https://www.nytimes.com/2020/01/20/us/politics/911-trial-psychologists.htmlhttp://www.apa.org/ethics/code/index.aspx?item=1
   

9. Psycholog namawia chorego na chorobę nowotworową pacjenta podjęcie chemioterapii. Pacjent jest osoba samotną, pracuje jako freelancer w branży medialnej, w dobrej sytuacji finansowej. Proponuje klientowi, żeby dzwonił do niego w każdej porze, gdy będzie czuł potrzebę jakiejś pomocy. Jednocześnie zastanawia się, czy nie jest to forma uzależniania klienta od psychoterapeuty i nadmierna interwencja w jego życie. Obawia się też, czy go to nie będzie zajmować na tyle, że odbywać się to będzie kosztem pozostałych jego klientów.
   
10. Psycholog dowiaduje się podczas którejś sesji, że jego klient bierze w nadmiarze leki uspokajające, na które recepty sobie "załatwia". Zastanawia się czy i komu powinien o tym powiedzieć.
11. Nagle zmarł rodzic psychologa. Zastanawia się, czy powinien odwołać umówione na ten tydzień wizyty.
12. Kobieta lat 46 przyszła do psychologa z powodu doświadczanych wątpliwości i silnych negatywnych emocji. Jest osoba samotną, prowadzi dość swobodne (jak mówi) życie towarzyskie. Przypadkowo zaszła w ciążę i odczuwa tego objawy. Jest na tyle pewna, że nie zrobiła testu ciążowego. Nie była u ginekologa. Nie chce ustalać, kto może być ojcem, bo był to ktoś przypadkowy. Przyszła, bo poroniła w domu. Zastanawia się, czy nie był to efekt jej negatywnego nastawienia do macierzyństwa. Zastanawia się też, czy nie była to ciąża rzekoma/urojona. Nie chce rozmawiać na jej temat z matką ani siostrą.
13. 
    

 

Dylemat nr 3 z listy: ,,Miłość i uprzedzenie’’

Na rodzinnej uroczystości poznajesz nowego partnera swojej bratanicy. Okazuje się, iż jest to Twój pacjent - Piotr, który choruje na schizofrenię paranoidalną (obecnie znajduje się w remisji - nie występują omamy i halucynacje). Psychoterapia jest uzupełnieniem leczenia farmakologicznego mężczyzny. Pracę z pacjentem prowadzisz w nurcie poznawczo-behawioralnym. Celem terapii jest m.in.: poprawienie ogólnego poczucia dobrostanu mężczyzny, poprawa jego codziennego funkcjonowania, poprawa wglądu, zmiana zniekształceń poznawczych i przekonań, które wpływają na niewłaściwą percepcję lub interpretację zdarzeń, co z kolei skutkuje podejmowaniem zachowań dezadaptacyjnych. Podczas uroczystości Ty, a także pacjent zachowujecie dyskrecję - nie ujawniacie faktu, że się znacie, jednak znając historię życia pacjenta odczuwasz napięcie i lęk o dobro swojej bratanicy. Nawroty choroby zdarzają się rzadko, ale kiedy następują Piotr ma bardzo silne urojenia (o tematyce prześladowczej, podsłuchiwania, śledzenia). Podczas ostatniego nawrotu choroby, w obawie o własne życie, uciekła od niego była żona z córką. Wiesz, że pacjent ma trudności z kontrolowaniem swoich zachowań, a niewiedza otoczenia o chorobie mężczyzny oraz o jej specyfice może przyczynić się do nieadekwatnych/ błędnych zachowań, które mogą być tragiczne w skutkach, dlatego tak istotna jest wiedza na temat choroby, aby otoczenie miało możliwość pomocy mężczyźnie w opanowaniu ew. nawrotu choroby. Nie wiesz co należy zrobić w tej sytuacji, żeby zachować się profesjonalnie oraz by uchronić niezależność decyzji swojej bratanicy, ponieważ pacjent na jednej z sesji powiedział Ci, że w najbliższym czasie oświadczy się swojej nowej partnerce, jednak nie zamierza jej informować o swojej chorobie

• Na czym polega dylemat?

Psycholog nie wie czy ma utrzymać poufność informacji uzyskanych od pacjenta (tajemnicę zawodową) czy poinformować swoją bratanicę, w trosce i obawie o niezależność decyzji kobiety, że mężczyzna jest jego/jej pacjentem i nie mówi kobiecie czegoś istotnego o sobie. Co więcej, bycie w podwójnej relacji z pacjentem może naruszać prawa klienta i jest postępowaniem niezgodnym z kodeksem etyczo-zawodowym, jednak zakończenie terapii spowoduje utratę przez pacjenta licznych korzyści płynących z leczenia, natomiast dla terapeuty zakończenie pracy z mężczyzną oznacza utratę korzyści finansowych.

• Przypuszczalne rozwiązania, którymi są zainteresowane strony:

1. Pacjent

Utrzymanie przez psychologa tajemnicy zawodowej, kontynuowanie terapii, zachowanie dyskrecji, utrzymanie poufności, autonomii i niezależności swoich decyzji, utrzymanie statusu quo.

2. Rodzina/ bratanica

Rodzina jest ze sobą bardzo związana, darzy siebie wzajemnym zaufaniem i chce, aby wszyscy jej członkowie byli szczęśliwi i bezpieczni. Bratanica jest zainteresowana dłuższą znajomością z nowo poznanym mężczyzną.

3. Psycholog

Psycholog chce zakończyć prowadzenie terapii pacjenta, przez nowy czynnik zewnętrzny tj. bycie z pacjentem w relacji prywatnej oraz chce, aby mężczyzna sam poinformował bratanicę/ swoją nową partnerkę o chorobie, po to by umożliwić kobiecie podjęcie świadomej, własnej, niezależnej decyzji dot. dalszej relacji z pacjentem oraz by mogła być dla niego prawdziwym wsparciem w leczeniu.

• Czyje i jakie dobro jest zagrożone:

1. Pacjent

Utrata wszelkich korzyści, które uzyskiwał podczas terapii, ryzyko utraty relacji z nową partnerką na skutek uprzedzeń społecznych dot. schizofrenii, stygmatyzacja - nadanie etykiety pacjenta/ osoby chorej psychicznie, a także ryzyko całkowitego przerwania leczenia w związku z utratą zaufania do psychologów, co w konsekwencji może być przyczyną pogorszenia się stanu zdrowia psychicznego mężczyzny i nawrotu choroby.

2. Rodzina/ bratanica

Bratanica może stracić nowego partnera oraz doświadczyć cierpienia związanego z ujawnieniem choroby mężczyzny. Z kolei trwanie, w niewiedzy, w relacji z mężczyzną może być niebezpieczne dla zdrowia fizycznego i psychicznego kobiety - w sytuacji, gdy np. wystąpi u mężczyzny ostry nawrót choroby kobieta, nie mając podstawowej wiedzy o chorobie, nie wiedziałaby co się dzieje i co powinna zrobić. Rodzina mogłaby wtedy żywić do psychologa urazę, żal, obwiniając go o cierpienie kobiety.

3. Psycholog
Nieuzasadnione złamanie tajemnicy zawodowej może skutkować utratą zaufania społeczeństwa, w którym znajdują się jednostki, które w przyszłości, mimo potrzeby i doświadczanych trudności, nie zdecydują się skorzystać z pomocy psychologa z powodu licznych obaw. Ponadto, złamanie przez psychologa zasad, standardów zawodowych może uniemożliwić mu dalsze codzienne funkcjonowanie i rzetelną pracę zawodową; psycholog może wątpić w swoje kompetencje, a także zastanawiać się nad słusznością wyboru swojego zawodu. Co więcej, psycholog może utracić zaufanie swojej rodziny, uwzględniając ich uprzedzenia dot. osób chorych psychicznie, gdyby dowiedzieli się o wpuszczeniu do rodziny takiej osoby, z którą psycholog jest w relacji zawodowej.

• Kontekst sytuacyjny i społeczno- kulturowy:

Znaczna część naszego społeczeństwa odbiera chorych psychicznie w sposób negatywny, uprzedzony, odwołując się do krzywdzących, stygmatyzujących stereotypów. Niestety, pomimo popularyzacji wiedzy na temat chorób psychicznych oraz coraz większej akceptacji dla leczenia psychiatrycznego postawa społeczeństwa nie zmienia się. Na kształtowanie negatywnego obrazu osób chorych psychicznie znaczący wpływ mają środki masowego przekazu, które często przekazują opinii publicznej nierzetelne, a nawet i błędne informacje dot. przebiegu, konsekwencji i leczenia chorób psychicznych. Informacje te oczywiście nie spełniają funkcji psychoedukacyjnej, a co gorsza przyczyniają się do coraz większej stygmatyzacji osób chorych psychicznie oraz ich rodzin (tzw. piętno udzielone). W opinii publicznej często pojawiają się również stwierdzenia, które (wprost lub pośrednio) obwiniają rodzinę za chorobę psychiczną jednego z jej członków. Społeczeństwo dyskryminuje jednostki chore psychicznie, a także unika wchodzenia z nimi w relacje społeczne, odbierając im możliwość funkcjonowania w społeczeństwie. Sieć społeczna osób przewlekle chorych psychicznie jest bardzo uboga- najczęściej ogranicza się jedynie do członków najbliższej rodziny, terapeutów i innych pacjentów poznanych w placówkach rehabilitacyjnych.

• Procedury rozwiązania problemu/ przypisy prawne:

1. Kodeks Karny

Art. 266 § 1 k.k. Kto, wbrew przepisom ustawy lub przyjętemu na siebie zobowiązaniu, ujawnia lub wykorzystuje informację, z którą zapoznał się w związku z pełnioną funkcją, wykonywaną pracą, działalnością publiczną, społeczną, gospodarczą lub naukową, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.

2. Deklaracja Zasad Etycznych Europejskiego Stowarzyszenia Psychoterapii (EAP)

Zasada 4: Dyskrecja

Zasada generalna: ,,Psychoterapeuci zobowiązani są w pierwszym rzędzie szanować poufność informacji, otrzymanych od klientów w trakcie pracy psychoterapeutycznej. Ujawniają takie informacje wyłącznie za zgodą danej osoby (lub jej upoważnionego reprezentanta), poza takimi niezwykłymi sytuacjami, w których nieujawnienie informacji wiązałoby się z wyraźnym niebezpieczeństwem dla tej osoby lub dla innych. Zgodę na ujawnienie informacji w normalnym trybie osoba zainteresowana udzielałaby na piśmie.

3. Kodeks Etyczny Psychologa Polskiego Towarzystwa Psychologicznego

Rozdz. 3. Prawa odbiorcy

Art. 12. Prawo odbiorcy do wysokiej jakości działań psychologicznych

12.1.a. Psycholog jest wrażliwy na sytuację wystąpienia konfliktu ról i konfliktu interesów. W miarę możliwości unika konfliktów w obrębie pełnionych przez siebie ról. W szczególności nie podejmuje się działań zawodowych wobec osób bliskich emocjonalnie, co do których istnieje zagrożenie, że wpłynie to na jakość tych działań. Psycholog nie podejmuje kontaktów seksualnych z odbiorcą w trakcie trwania działań i w czasie utrzymywania relacji profesjonalnej.

Rozdz. 4. Prawa psychologa

Art. 15. Prawo psychologa do odmowy wykonania czynności zawodowych

Psycholog ma prawo do odmowy wykonania czynności zawodowych, w szczególności, jeśli uzna, że okoliczności zewnętrzne lub wewnętrzne znacznie utrudniają lub uniemożliwiają ich rzetelne wykonanie.

4. Ustawa z dnia 8 czerwca 2001 r. o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym psychologów (w wersji z 2001 roku - nie obowiązuje, na początku czerwca 2020 nastąpiło udostępnienie opinii publicznej Raportu z badania przekonań środowiska psychologów na temat nowej ustawy o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym psychologów: https://www.ozzp.org.pl/images/do-pobrania/Raport-OZZP-Badanie-przekonan-srodowiska-psychologow-na-temat-usatawy-o-zawodzie-psychologa-i-samorzadzie-zawodowym-psychologow.pdf ).

Art. 14. 1.Psycholog ma obowiązek zachowania w tajemnicy informacji
związanych z klientem, uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu.
2. Obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej nie może być ograniczony w czasie.
3.Przepisu ust. 1 nie stosuje się, gdy:
1) poważnie jest zagrożone zdrowie, życie klienta lub innych osób;
2) tak stanowią ustawy.

• Możliwe rozwiązania dylematu:

1. Psycholog podejmuje decyzję o rezygnacji z dalszego prowadzenia terapii pacjenta. Na kolejnej planowej sesji psycholog rozmawia z pacjentem o konieczności zakończenia ich współpracy, zachęcając pacjenta do kontynuowania terapii z innym, poleconym przez siebie specjalistą. Psycholog stara się również namówić pacjenta, aby powiedział swojej nowej partnerce o chorobie, wyjaśniając mężczyźnie, że wsparcie osób bliskich pomoże mu efektywniej radzić sobie z chorobą.

2. Przed kolejną sesją z pacjentem psycholog konsultuje się ze swoim superwizorem i/lub z obiektywnym, bezstronnym, doświadczonym specjalistą, aby wspólnie z nimi poddać ocenie zaistniała sytuację oraz rozważyć co należy, aby postąpić zgodnie z kodeksem etycznym i prawem. Na podstawie wniosków z konsultacji psycholog podejmie decyzję czy poinformuje bratanicę o chorobie jej nowego partnera.

3. Psycholog, znając zamiary pacjenta w stosunku do swojej nowej partnerki, kierując się dobrem swojej bratanicy, a zatem i rodziny, radzi kobiecie, żeby zastanowiła się czy jest gotowa zaangażować się w dłuższą znajomość z partnerem, gdyż był on jego/ jej pacjentem i cierpi na schizofrenię paranoidalną.

• Możliwe konsekwencje powyższych rozwiązań:

Ad. 1. Pacjent wciąż może nie chcieć poinformować partnerki o chorobie oraz może nie chcieć kontynuować swojej terapii z innym terapeutą, uważając, że dla dobra bratanicy psycholog zrobi wszystko by go ,,wyleczyć’’, więc usilnie może napierać na kontynuowanie z nim współpracy. Z drugiej strony, pacjent może całkowicie zrezygnować z leczenia terapeutycznego, uważając, że psycholog ujawni wszystkie informacje uzyskane podczas sesji, a także sądząc, iż wszyscy specjaliści nie utrzymują tajemnicy zawodowej, zatem nie można im ufać.

Ad. 2. Działania, które zostaną podjęte po konsultacjach psychologa z obiektywnymi specjalistami, mogą przynieść różne negatywne konsekwencje dla pacjenta np.: konieczność rozpoczęcia terapii z innym specjalistą, zmiana jego status quo, utrata partnerki, pogorszenie stanu psychicznego, nasilenie poczucia stygmatyzacji, deprecjonowania itp., jednak pozwolą uniknąć konfliktu ról psychologa oraz będą najbardziej zgodne z kodeksem etycznym.

Ad. 3. Bratanica uzyska możliwość zadecydowania o dalszych losach relacji z partnerem; będzie mogła podjąć w pełni świadomą decyzję, a psycholog zyska jej większe zaufanie i wdzięczność. Stan zdrowia psychicznego mężczyzny może się pogorszyć, gdyby kobieta wycofała się z relacji z nim na skutek swoich uprzedzeń i stereotypów powielanych przez społeczeństwo. Z drugiej strony, kobieta może stać się dla niego nieocenionym wsparciem, gdy zdecyduje się pomóc mężczyźnie w radzeniu sobie z chorobą.

Trudno mi powiedzieć, jaką decyzję bym podjęła. Mam nadzieję, że grono dyskutantów podzieli się swoimi odczuciami i opiniami w nawiązaniu do przedstawionego przeze mnie dylematu.

Zapraszam do dyskusji!

Natalia Madziarz